Friday, December 18, 2015

متن باز تهدید یا فرصت؟

در این نوشتار قصد داریم با ذکر خلاصه ای قابل جمع بندی از مفاهیم  و تاریخچه عبارات «متن باز» و «نرم افزارهای آزاد» به تأثیر آنها بر مسیر حرکت فناوری اطلاعات در کشور بپردازیم.

نرم افزارهای آزاد اولین بار توسط آقای ریچارد استالمن مطرح شد که در تقابل با فضای حاکم در آن زمان و مخفی کردن کد منبع (Source Code) نرم‌افزار از مصرف کننده نهایی قرار داشت. بر طبق نظر ایشان مصرف کننده حق دارد به کد منبع دسترسی داشته باشد (که این دسترسی میتواند مجانی نباشد و در قبال دریافت وجه انجام شود) و تغییرات مورد نظر خود را در آن اعمال کند.
در ادامه شرکتهای فعال در حوزه فناوری اطلاعات در جهان (عمدتا آمریکایی) مفهوم متن باز را رواج دادند که به معنی در دسترس بودن کد منبع نرم‌افزار مورد نظر میباشد.
این دو عبارت اگر چه از نظر محتوایی به هم نزدیک هستند اما از منظر کاربردی تفاوتهای چشمگیری دارند:
  • نرم افزارهای آزاد (FOSS یا FLOSS) را میتوان یک حرکت اجتماعی در مقابل محدود کردن دسترسی کاربران به کد منبع نرم‌افزارها در نظر گرفت.
  • متن باز (Open Source) یک متدولوژی توسعه است که توسط شرکتهای نرم‌افزار در مسیر توسعه نرم‌افزارها استفاده می‌شود و لزوماً با تمامی شرایط نرم افزارهای آزاد تطابق ندارد.
به عبارتی باید اینگونه گفت که متن باز در تقابل نرم افزارهای آزاد با حقایق حوزه اقتصاد و Business شکل گرفت و شرکتهای حوزه فناوری اطلاعات با تلفیق مفاهیم نرم افزارهای آزاد با اصل سودآوری، ماندگاری و توان رقابت در حوزه اقتصاد، آن را تعریف در توسعه نرم افزارهای خود از آن استفاده کردند.
.

متن باز یک متدولوژی توسعه نرم‌افزار است که در بسیاری از موارد کد منبع نرم‌افزارها در دسترس است و همچنین متقابلا در بسیاری از موارد کد منبع نرم‌افزار در دسترس نیست و یا با پیچیدگی خاصی عرضه میشود.

به صورت خیلی خلاصه میتوان متن باز یا به عبارت کاملتر متدولوژی توسعه متن باز را اینگونه تعریف کرد:
  • تشکیل تیم توسعه داخلی (داخل شرکت) به عنوان Head و مدیر پروژه
  • ارایه کد منبع برنامه به صورت عمومی (کد منبع لزوماً تمامی یک پروژه نیست و میتواند قسمتی از کار باشد که قابلیت متن باز شدن دارد بدون صدمه به ساختار اقتصادی شرکت)
  • تلاش در جهت ایجاد اجتماع کاربران اعم از برنامه نویس، مستند ساز، کاربر نهایی و تست کننده حول پروژه ارایه شده به صورت متن باز
  • راهبری اجتماع کاربران توسط تیم توسعه داخل شرکت در جهت برآورده سازی اهداف شرکت در توسعه نرم‌افزار از جمله:
    • استفاده از برنامه نویسان موجود در اجتماع به جهت توسعه قابلیتها و رفع باگها
    • استفاده از مستندسازان موجود در اجتماع به جهت توسعه مستندات
    • استفاده از کاربران نهایی و تست کنندگان به جهت کار با محصول و ارایه گزارش‌ها کاربری و همچنین ارایه باگهای کشف شده
چنانچه مشاهده می‌شود متن باز از حمایت و پشتیبانی یک ساختار اقتصادی برخوردار است و به عبارت دقیقتر باید گفت حرکت در مسیر متدولوژی متن باز دارای هزینه‌هایی است که یک شرکت اقتصادی با درک هزینه‌ها و ارزش خروجی حاصل از این فعالیت، اقدام به تشکیل جوامع متن باز میکند.آنچه هم‌اکنون در دنیای واقعی به عنوان نمایشی از حوزه نرم افزارهای آزاد ارایه می‌شود انبوه پروژه هایی هستند که با متدولوژی متن باز در حال توسعه میباشند. 

قدرت اجتماعات به‌قدری است که شرکتهای بزرگ حاضر هستند برای این اجتماعات خرجهای زیادی را انجام بدهند که از جمله این مزایا:
  • برخورداری از خروجی کار دیگر برنامه نویسان در سراسر دنیا و توانایی در جذب نیروهای نخبه
  • استفاده از خروجی تست کاربران به عنوان مهمترین فاز در توسعه نرم‌افزار که در نهایت منجر به کاهش هزینه هنگفتی در ارایه خروجی با کیفیت میشود.
  • تقویت برند شرکت چه در حوزه دانشگاهی و تحقیقاتی و چه در حوزه اقتصادی
  • سرعت و تنوع در توسعه قابلیتهای نرم‌افزار هدف
  • استفاده از حجم انبوهی از مشارکتهای مجانی (آرزوی هر شرکت اقتصادی)
به عنوان یک جمع‌بندی در مورد مباحث متن باز باید گفت که درک مدل اقتصادی در ورای این پروژه ها بسیار حائز اهمیت است. به عبارت دقیقتر هیچ پروژه ای صرفاً برای اینکه کد آن در اختیار دیگران قرار بگیرد، و به عبارت دقیقتر به عنوان یک تفریح، به صورت متن باز ارایه نمیشود (در فضای متن باز منظور است) بلکه بر پایه یک مدل اقتصادی و با راهبری متمرکز از سمت ارایه دهنده نرم‌افزار پروژه به پیش میرود.
درک مدل اقتصادی حاکم بر پروژه های متن باز مؤید این مطلب است که وجود هر گونه نرم‌افزار متن بازی نشانگر اهداف برنامه‌ریزی شده در جهت ارایه آن نرم‌افزار به صورت متن باز میباشد. این مدل هم‌اکنون در هسته(Kernel) سیستم عامل لینوکس نیز اعمال می‌شود چرا که Linux Fundation به عنوان یک نهاد بالادستی و اقتصادی که توسط شرکتهای مهم فناوری اطلاعات دنیا پشتیبانی می‌شود راهبری این پروژه عظیم را در دست گرفته است و به اینصورت در قالب حرکت متدولوژی متن باز قرار گرفته است.

باید گفت که حیات یک پروژه متن باز به دو عامل بستگی دارد:
  • مدل اقتصادی
  • راهبری متمرکز
بدون این دو هیچ پروژه متن بازی نه عرضه می‌شود و نه قادر خواهد بود به حیات خود ادامه دهد.

ارایه و یا مشارکت در پروژه های متن باز توسط شرکتهای بزرگ فناوری اطلاعات در دنیا با سه هدف اصلی انجام میشود:
  • توسعه تکنولوژیهای مشترک 
    • از نمونه‌های بارز آن مشارکت در Linux Foundation و پشتیبانی آن از Kernel و OpenSSL و پروژه های دیگر میباشد. در لیست مشارکت کنندگان نام شرکتهایی دیده می‌شود که شاید به تصور ما مخالف حوزه متن باز نیز باشند.
    • شرکتهای بزرگ به این نتیجه رسیده‌اند که بهتر است برای کاهش هزینه در این زمینه‌ها سرمایه‌گذاری مشترک داشته باشند.
  • توسعه Prototypeها به جهت استخراج نیازهای تکنولوژِی و کاربری
    • نرم‌افزارهای جای گرفته در این قالب در ساختارهای حرفه‌ای ارایه سرویس توسط حمایت کنندگان استفاده نمیشوند بلکه محملی جهت استخراج نیازها و کنترل مسیر حرکت در تب تکنولوژی، و یا ایجاد تب تکنولوژی میباشد (منظور از تب شور و شعف و بروز احساسات اجتماعی است).
    • این موضوع هم اکنون در حوزه رایانش ابری (Cloud Computing)  بسیار مرسوم است.
  • توانایی در ارایه محصولات Enterprise
    • با ارایه محصولاتی که همیشه از تازه ترین ویرایشهای نرم‌افزارها استفاده میکنند، شرایطی برای نیازسنجی، و تست محصول Enterprise خود ایجاد میکنند و در نهایت با خروجی بدست آمده از میلیونها استفاده و کاربری در سطح دنیا محصولی Enterprise با پشتیبانی Enterprise ارایه میدهند.
    • مثالهایی از این موارد را میتوان به Fedora در مقابل Redhat و همچنین Ovirt در مقابل RHEV اشاره کرد.

با این تفاسیر آیا متن باز «خوب است یا بد» و یا آیا «تهدید است یا فرصت»؟

باید گفت که متدولوژی متن باز کمک بسیار بزرگی به رشد تکنولوژی در دنیا و همچنین کمک افزونتری به چرخه اقتصادی شرکتهای IT کرده است. نمونه بارز کمک به چرخه اقتصادی عدم افت ارزش شرکت ردهت در دوران بحران اقتصادی آمریکا میتواند باشد.
کارآیی این متدولوژی آنچنان اثبات شده است که شرکت معظم مایکرسافت اقدام به ارایه سیستم عامل ابری خود بر پایه سیستم عامل لینوکس نموده است. همچنین Apple خود را از حامیان آن معرفی کرده است. از مهمترین نمونه‌های بارز قدرت این متدولوژی میتوان به سیستم عامل Android نیز اشاره کرد.
شاید بتوان گفت که اگر متدولوژی متن باز نبود مفهوم نرم افزارهای آزاد هم تا کنون منسوخ شده بود چرا که در فضای اقتصادی بدون لحاظ کردن پارامتهای اقتصادی در حرکت، امکان ماندگاری آن حرکت وجود ندارد.


اما آفت و تهدید مخصوصاً در فضای فعلی کشور ما هنگامی به وجود می‌آید که حقایق و پارامترهای اصلی پروژه های متن باز که همان «مدل اقتصادی و راهبری متمرکز» است به کل نادیده گرفته می‌شود. باید بدانیم که ارایه هر گونه خدمت مجانی، دارای اهدف مسجل اقتصادی و راهبردی میباشد و چنانچه بدون برنامه‌ریزی صحیح از این خدمات مجانی استفاده کنیم مسیر رشد فناوری اطلاعات در کشور را با مشکلات متعددی مواجه خواهیم کرد.
مشکل اصلی ما در این حوزه «عادت به مصرف گرایی» همچون دیگر زمینه‌های اقتصادی در کشور میباشد. در حوزه متن باز این موضوع به واسطه در دسترس بودن کد منبع نرم‌افزار بسیار حاددتر می‌شود چرا که تصور میکنیم آنچه را که مصرف میکنیم به صورت کامل در اختیار ما قرار دارد اما سیاستهای راهبردی شرکتها در حوزه متن باز این موضوع را تأیید نمیکند.

هم‌اکنون در وضعیتی قرار گرفته‌ایم که عادت به استفاده از نرم افزارهای کرک شده و مجانی حوزه ویندوزی در حال انتقال به فضای متن باز میباشد و طلیعه این موضوع هم آن است که هر گونه فعالیت تولیدی در کشور در این حوزه ها به دلیل وجود نرم افزارهای متن باز مشابه و تصور دسترسی به کد منبع آن به شدت سرکوب می‌شود و از آن به اختراع دوباره چرخ یاد میشود.

تولید رمز بقای هر شاخه اقتصادی است. هم‌اکنون در کشورهای متعددی صنعت خودروسازی در حال رشد میباشد که از جمله جدیدترین آن‌ها چین است، چنانچه در این کشورها به تصور تولید جنس مشابه در کشورهای مختلف از تولید خودداری میکردند، هیچ گاه به جایگاه فعالی در اقتصاد دنیا نمیرسیدند به گونه‌ای که بانک مرکزی آمریکا در تعدیل نرخ سود بانکی، اقتصاد چین را در نظر میگیرد. به عبارتی این مسیر «اختراع دوباره چرخ» نیست، بلکه «ساخت دوباره چرخ» با پارامترهای قابل رقابت و نو میباشد. تولید دوباره میتواند هزاران بار اتفاق بیافتد تا زمانی که مزیت رقابتی و بازار مصرف وجود داشته باشد. این موضوع در صنایع غذایی نمود بیشتری دارد.

باید تولید کنیم و با درک مفاهیم پایه‌ای و حقایق دنیای متن باز از متدولوژی متن باز در جهت تولید محصولاتی با کیفیت و قابل رقابت و صادراتی استفاده کنیم.

چشم بستن به حقایق متدولوژی متن باز و استفاده و رواج مصرف گرایی در این حوزه و جلوگیری از ظهور و بروز تولیدات و همچنین تهدید محصولات تولیدی موجود در کشور به بهانه قرارگیری بر بسترهای متن بسته، علاوه بر کند کردن مسیر رشد فناوری اطلاعات به دلیل ضربه زدن به تولید، شیوه جدیدی از وابستگی حوزه نرم افزاری کشور به دیگر کشورها را نوید میدهد.

به عبارت دقیقتر اصولاً نباید اصل را بر مفاهیمی همچون «متن بسته» یا «متن باز» قرار دهیم، بلکه باید اصل را بر تولید در کشور قرار دهیم و به این باور برسیم که چنانچه چرخه تولید نرم افزاری در کشور تقویت شود میتوان شاهد رشد صنعت نرم‌افزار و اشتغالزایی در این حوزه و همچنین به دلیل وابستگی شدید کلیه صنایع به حوزه فناوری اطلاعات، شاهد رشد دیگر صنایع در کشور از جمله توریسم و گردشگری و همچنین سلامت باشیم.
باید بدانیم که تنها راه برای تولید علم و به کارگیری علم موجود در کشور، «تولید» است و تا زمانیکه این  موضوع در حوزه فناوری اطلاعات به عنوان «اصل» شناخته نشود، تمامی حرکتها در نهایت با عبارت «درجازدن» خلاصه خواهند شد.


چنانچه عادت به مجانی خوری خود را رها نکنیم و عادات کرکی خود را به حوزه متن باز منتقل کنیم باید گفت که متن باز در چند سال آینده «خشک کننده ریشه تکنولوژی فناوری اطلاعات در کشور» خواهد بود که صرفاً منجر به ایجاد یکسری شرکتهای خدماتی در کشور خواهد شد که ارزش افزوده صادراتی نخواهند داشت و همچنین به دنبال آن شاهد مهاجرت توانمندیهای تولیدی چه در قالب اشخاص و چه در قالب شرکتها به کشورهای اطراف که اهمیت تولید را درک میکنند خواهیم بود.

همواره پیروز و سربلند بمانید.

حمید رضا جعفریان.